Nowy Stary Teatr w Krakowie - analiza nieobiektywna i rozżalona.

Tak, to jest blog o szeroko pojętej literaturze. Ale teatr to zasadniczo sztuka pokrewna. Na dodatek, jako że kocham Stary Teatr w Krakowie (choć nie chodzę do niego tak często, jak bym chciała, najwyżej kilka razy w roku), a wstawienie w miejsce Jana Klaty pana Mikosa wydaje mi się pomysłem, który zarżnie najlepszy, moim skromnym zdaniem, teatr pod Wawelem, to postanowiłam przeanalizować dzisiaj przed Wami program, jaki zaplanował dla Starego jego nowy dyrektor. 

Dla niezorientowanych (czyli pewnie większości ludzi spoza Krakowa) - Stary Teatr to teatr podobny do świętej pamięci Teatru Polskiego we Wrocławiu. Współczesny, z repertuarem, który był często niełatwy i chyba nigdy czysto rozrywkowy. Oczywiście, były w Starym sztuki lepsze i gorsze, mniej i bardziej udane eksperymenty. Można się było przyczepiać do tego czy tamtego, ale jedno jest pewne - Stary nie spoczywał na laurach i w każdym sezonie było coś wyjątkowego do obejrzenia (moi ulubieńcy to "Wróg ludu" i "Kopciuszek" - ale nie dajcie się zwieść tytułom, bo w Starym nic nie jest takie, jakim się wydaje - to nie był zwykły Ibsen i zwykła bajeczka).

Mamy w Krakowie różne sceny, każdy znajdzie coś dla siebie. I to jest w porządku. Kto chce lekką, erotyczną komedyjkę idzie do Bagateli, kto woli poromansować z wprost i elegancko podaną klasyką, idzie do Słowackiego. Maluchy mają swoje miejsce w Grotesce. Jest też opera, jest i filharmonia, itd.. Kto jednak miał potrzebę, żeby teatr się trochę bardziej zaangażował w aktualne problemy świata i dokonał jakiejś dekonstrukcji tego, co dobrze znamy, szedł do Starego. 

Niestety, jeśli Stary Teatr w obecnej formie upadnie, zostaną nam w Krakowie wyłącznie teatry czysto rozrywkowe. Nie zrozumcie mnie źle, nie ma nic złego w rozrywkowym teatrze, sama chodzę i do Opery Krakowskiej i na musicale, ale - choć doceniam rolę Łaźni Nowej (bardzo chcę wybrać się na "Wieloryba" z Globiszem) i Teatr Ludowy - Starego mi nic nie zastąpi, bo to był (?) po prostu teatr jedyny w swoim rodzaju. 

I teraz wszystko wskazuje na to, że "dobra zmiana" nam Starego zarżnie. 

Przed Wami wyimki z "Koncepcji kierowania Starym Teatrem" przedstawione przez pana Mikosa (i jego "wspólnika" - pana Gieletę). Omijam wszystkie sprawy administracyjne i pomysły techniczne, bo niektóre są dobre, a większość neutralna. Nie będę o nich pisać, choć wiele z nich można pochwalić. Może pan Mikos byłby sprawnym administratorem, nie wiem. Dzisiaj będzie tylko o sztuce.

To kwestie artystyczne są dla mnie najważniejsze, bo to one tworzą charakter teatru, a tutaj plany nowego dyrektora, niestety, dają odczuć, że to będzie teatr, który dorobek Jana Klaty wrzuci do kosza i przydepcze ciężkim butem.

Otóż duet nowych włodarzy chce, by Stary teatr był teatrem:

"nastawionym na poszukiwanie i budowanie, w opozycji do gloryfikowania pustki i burzenia."

A także teatrem, który:

"wyciąga z mroków niepamięci wybitne dzieła literatury dawnej, w tym staropolskiej."

Tłumacząc z Mikosowego na nasze - Klata, słynący z dekonstruowania klasyki (choćby ostatnio "Wesela"), wyciągania z niej drugiego dna, szukania współczesnych znaczeń w starych dziełach (tak, także bardzo starych, na deskach Starego można zobaczyć także np. "Edwarda II" Ch. Marlowe'a), najwyraźniej gloryfikował pustkę (???) i burzył. 

Władza się takiej sztuki boi.

Wyciąganie starych tekstów nie jest samo w sobie niczym złym, ale jeśli będą one grane "jeden do jednego", bo dekonstrukcją nowy dyrektor się brzydzi (wypływa to w dalszej części jego programu), to nie będzie zwyczajnie nic, co mogłoby współczesnego widza zainteresować.

"Z pewnością wraz z Michałem Gieletą pragniemy kontynuować więź z teatrem niemieckim, choć jednocześnie widzimy dziś niedobre skutki mało efektywnego twórczo poddania się jego jednemu nurtowi."

Więc zamienimy ten nurt na nasz nurt i już będzie spoko. I po bożemu.

W całym tekście padają też wyraźnie obraźliwe słowa w kierunku teatru Jana Klaty. Pan Mikos pisze np. że dziś w Starym BRAKUJE profesjonalizmu, szacunku do pracy innych i do słowa. Że "nasz teatr" jest ostatnio ZAGUBIONY, że PRZYWRÓCIMY mu to "na co zasłużył" i - najlepsze: 

"WPROWADZIMY TEŻ DO NIEGO NA POWRÓT wielki polski, europejski i światowy repertuar oraz szacunek do niego [...]"

Najwyraźniej nowy dyrektor nie zauważył, że w Starym grany jest wielki polski, europejski i światowy repertuar". No, chyba że nie lubi Ibsena, Wyspiańskiego, Marlowa, Szekspira, Gombrowicza, Czechowa, itd..

"Wbrew jednostronnej, pokazującej tylko jakiś wycinek możliwości teatru modzie, najważniejszym warunkiem ich powstania [spektakli] nie jest dekonstrukcja, ale budowanie."

Nie wiem, o budowanie czego chodzi tutaj autorowi, ale od razu widać, że obrzydzenie w nim budzi teatr nowoczesny, który nie ogranicza się do wyrycia przez aktorów na pamięć tekstu.

"Obecność Starego Teatru na międzynarodowej arenie rozumiemy też jako zainteresowanie nim krytyki i prasy zagranicznej."

Ooo, niewykluczone, że prasa zagraniczna będzie wkrótce o Starym pisać. Tak, jak pisała o Polskim we Wrocławiu. 

Pan Mikos stawia też interesującą diagnozę obecnej formy Starego - w formie zarzutu.

Zacytuję tutaj obszerny fragment, bo z niego wynika, że teatr panów Mikosa i Gielety będzie tego antytezą. Otóż Stary Teatr:

Nastawiony na polityczną i społeczną doraźność oraz na ewokowanie w artystycznej formie przekonania o braku nadrzędnego porządku, który rządzi światem, 

Czyli precz z teatrem, który mówi o aktualnych zjawiskach. A nadrzędny porządek ustalimy my.

teatr ten przedkłada emocję nad refleksją, [te, ktoś z tych panów w ogóle był na jakimś spektaklu w Starym?] obraz ponad słowo, [???] defragmentację ponad kompozycję, zderzenie ze sobą tekstów kulturowych ponad ich odczytywanie. [należy nauczyć się na pamięć, odczytać, ukłonić się i sobie pójść] Wszechobecne są multimedialność i transmedialność, [to strrrraszne!] a także cytaty z kultury popularnej poddawane nieustannemu recyklingowi i remiksowi. [mhhhrok, mhhhrok i degrengolada!] Techniki wideo i projekcje stosowane są kosztem bezpośredniego kontaktu aktora z widzem. [nie mam BLADEGO pojęcia, o co chodzi, bo - podsumowując kilka ostatnich sztuk, na których byłam w Starym, nie dopatrzyłam się tam ani jednej projekcji, czy użycia "technik wideo"; no ale technika w ogóle chyba jest jakaś podejrzana; chyba że chodzi o wyświetlanie z rzutnika tekstu po angielsku...] Aktorstwo skłania się z jednej strony ku fizycznej izolacji względem widza (projekcje, gra z ekranem, mikroporty, mikrofony), z drugiej ku nadużywaniu bezpośrednich zwrotów do niego, utrzymanych w formie pouczających pogadanek.

Czyli co? Aktor ma albo fizycznie widzowi siedzieć na kolanach, albo/i się do niego nie odzywać; bezpośredni zwrot do widowni jest nadużywany? Eee, no na "Wrogu ludu" był przerywnik na dyskusję aktora z widzami - okropne, nie? - to jest JEDNA sztuka, a poza tym nic takiego nie zauważyłam, ale fakt, nie byłam na wszystkich spektaklach. :]

Potem zaczyna się interesujący zarzut do obecnych porządków w Starym. Jako skandaliczne ukazuje się to:

Władza reżysera nie jest czymkolwiek ograniczona - ma prawo do wszelkich przekształceń materii teatralnej, którą wykorzystuje, a jego działania w myśl panującego w tym ujęciu relatywizmu nie mogą być poddane jakiejkolwiek zobiektywizowanej ocenie.

No dobra. Tu wymiękłam. Panowie! Sztuka NA TYM POLEGA. W teatrze "przekształca się materię teatralną". Reżyser ma do tego nieskrępowane prawo, bo sztuka nie podlega ograniczeniom, jakie by panowie chcieli na nią nałożyć. To widzowie potem decydują, czy eksperymenty były udane.

Co to jest "zobiektywizowana ocena" sztuki? KaOwiec, który mówi, co wolno, a czego nie? Co ładne, a co brzydkie OBIEKTYWNIE? A może jakiś nadzorca, który będzie wypełniał ankietę, czy w sztuce reżyser umieścił np. odpowiednią ilość odwołań do miłości do ojczyzny?

W efekcie takich działań nie ma faktycznie repertuaru, [??? !!! ???] ani żadnych stałych punktów odniesienia, bo każda pozycja repertuarowa może być i często jest efektem daleko posuniętej dekonstrukcji. Nie ma wzorców sztuki aktorskiej, [co to jest "wzorzec sztuki aktorskiej"?] gdyż aktorstwo miesza się tu z działaniem performatywnym i estradowym. [czyli że co właściwie? aktor nie może zaśpiewać piosenki? czy zaimprowizować?]

Problemem też jest to, że "nie ma miejsca na żadną w miarę stabilną definicję powinności sceny narodowej". Pan Mikos biurokrata będzie miał definicję wszystkiego. I obiektywną ocenę. Będą definicje sztuki aktorskiej, powinności sceny narodowej, tego, co wolno reżyserowi i - najważniejsze - nie wolno dekonstruować. NIGDY. Dekonstrukcja jest zła. Teatr ma być przewidywalny, bo - mój ulubiony cytat z tego programu - "Argument, że sztuka z natury swej powinna być nieprzewidywalna, brzmi demagogicznie." Otóż sztuka ma być jak msza święta. Wiesz, co się stanie, nic Cię nie zestresuje, na koniec wszyscy mówią "Amen". Kojące i miłe. Teatr będzie jak dla małych dzieci, które lubią czytać 20 razy tę samą książeczkę.

A tutaj wrzucam akapit, którego nie umiem przetłumaczyć, więc mały konkursik dla Was - o co chodzi z tym zarzutem do teatru Klaty:

"Bunt przeciwko nieakceptowanemu przez twórców systemowi wartości wiąże się jednocześnie z deklaratywnym narzuceniem innego systemu, a myślenie społeczne łączy odrzucenie konsumpcyjnego świata z radosnym propagowaniem jego zdobyczy."

Konia (kucyponka) z rzędem temu, kto to wyjaśni.

Projekt sezonu inauguracyjnego potwierdził wszelkie moje obawy. 

Jest tam dużo o tym, że w związku ze stuleciem odzyskania niepodległości "obowiązki sceny narodowej są oczywiste" (więc Mikos ich nie definiuje ;)), że trzeba wyciągnąć dużo literatury staropolskiej, także tej nigdy nie granej (świetnie to wróży, świetnie), itd. Potem wymienionych jest mnóstwo nazwisk, złych, średnich i znakomitych, które pan Mikos chce ściągnąć do Starego (w tym Krystiana Lupę), ale jakoś nie pisze, jak ma zamiar to zrobić i czy np. pan Lupa też będzie musiał poddać się "zobiektywizowanej ocenie", tudzież ingerencji w proces twórczy.

Budzi się tu ciągle biurokratyczna natura, mówienie o tworzeniu spisów, baz, definicji i kanonów. Wszystko musi być pod linijkę, wszystko musi być pod kontrolą, jak to w sztuce. ;)

Są też obietnice bez pokrycia, w których padają propozycje zorganizowania jubileuszu z udziałem najsłynniejszych aktorów i reżyserów ze Starego (padają bardzo znane nazwiska). Ciekawe, czy pan Mikos zapytał ich przez napisaniem tego programu, czy w razie czego jest cień szansy, że wezmą w tym udział? 

A na koniec kilka uwag do projektu premier wg Gielety na 2018 rok. 

Jest w projekcie np. "Balladyna", czy sztuki Szekspira. Jest też kilka starych sztuk wyciągniętych z lamusa i kilka takich, które nie budzą żadnych emocji. Niemniej tutaj nie czepiam się, bo wiecie, mądry reżyser da sobie radę z każdym tekstem. Niestety obawiam się, że zapowiedzi odejścia od wszelkiej nowoczesności w teatrze dadzą efekt szkolnego przedstawienia.

Bardziej oburza mnie zapowiadany "Projekt legionowy". 

Jako antyteza kobiecego doświadczania wojny [???], projekt legionowy oparty jest na piosenkach, które w popularnej kulturze polskiej poprzednich pokoleń zostawiły głębokie znamiona tożsamości.
[...] Nostalgia, niewinność i poczucie ulotności życia wśród tamtego pokolenia, nigdzie nie znalazły tak pięknego wyrazu jak w żołnierskich piosenkach tamtego okresu.

Czyli PiS dostanie to, co lubi - apoteozę wojenki, jako romantycznej przygody. Nowi włodarze znienawidzili nowoczesne Muzeum II Wojny Światowej, bo nie gloryfikowało ono umierania za ojczyznę. Pokazywało, że wojna nie jest zabawą. Że nie jest przeznaczeniem każdego "dzielnego chłopca" umrzeć za swój kraj. Należy to czym prędzej zmienić.

Cóż, chciałabym mieć więcej nadziei. O ile nie mam żadnych dobrych przeczuć dotyczących pana Mikosa (przeczytałam chyba wszystko, co mogłam o nim znaleźć w internecie i nie podoba mi się ten obraz), to pan Gieleta ma potencjał, bo opinie o nim są dość pozytywne i chyba ma pewien zmysł artystyczny, który ma szansę wydać dobre owoce. 

Pytanie - czy da się stłamsić wizji "teatru pod linijkę" według dyrektora Mikosa? I czy będzie umiał dogadać się z zespołem, który tak bardzo zgrał się z Janem Klatą i tak bardzo liczył, że "jeśli nie Klata, to może chociaż Miśkiewicz"?

Trzymam kciuki za pana Gieletę. I za to, żeby pan Mikos nie szedł drogą wrocławską. Niech realizuje swoje wizje teatru ekologicznego, niech dostosowuje go lepiej dla niepełnosprawnych, niech administruje do woli, proszę uprzejmie. Ale niech też schowa do kieszeni swój paniczny lęk przed teatrem nowoczesnym, teatrem, który nie boi się współczesnych problemów i aktualnych tematów. Teatrem multimedialnym i zaskakującym. Bo sztuka MA zaskakiwać. Oby ta wiedza jednak spłynęła na nowego dyrektora. Bo jeśli nie, to Stary jest ugotowany. Przynajmniej na kilka lat...

Anne with an E - serial.

UWAGA SPOILERY! (starałam się, żeby minimalne, ale i tak są)

Och, jak czekałam na tę ekranizację. Jak tylko zobaczyłam Amybeth McNulty, poczułam że wreszcie ktoś pokaże "prawdziwą" Anię. Nigdy nie lubiłam tej uwielbianej przez większość ekranizacji z Megan Follows. Nie znosiłam jej niekanoniczności, nie znosiłam tej cukierkowej wersji rzeczywistości, a sama aktorka była za ładna, za mało wychudzona, za mało ruda.

Przez pierwszy odcinek netflixowej "Ani" łkałam ze wzruszenia. Serio.

Ania ma traumatyczne wspomnienia. Jest dziwnym dzieckiem, takim jakim Montgomery ją stworzyła. Nie po prostu uroczo egzaltowanym, ale dziwacznym i nieco pokracznym. To autentycznie wspaniałe i ogląda się z przyjemnością; i ze ściśniętym sercem.

Kiedy Ania dowiaduje się, że spodziewano się przybycia chłopca, a ona nie jest chciana, rozpacz tego odrzuconego dziecka nie jest komediowa; Ania cierpi naprawdę, to nie jest komiczna scena z zabawną dziewczynką, jak zwykło się ją przedstawiać (a widziałam kilka ekranizacji i jedną sztukę teatralną).

Ania, w swojej rozpaczy, w swojej słabości dziecka przepychanego z kąta w kąt, jest silna i ma nadzwyczajnie wyrazisty charakter. Mówi, w bólu swojego dziecięcego serca, że może być równie dobra, co chłopiec i tu budzi się jej siła, jej feminizm (to słowo pada w filmie, ale nie zdradzę szczegółów, żeby nie psuć zabawy).
Płakałam razem z Anią, kiedy kładła się spać w pierwszą noc na Zielonym Wzgórzu sądząc, że rano znowu zostanie odrzucona, mimo że wiedziałam z książek, że Maryla postanowi ją zatrzymać.

Wyobraźnia Ani nabiera nowego znaczenia - dziewczynka latami uciekała w mrzonki i zmyślone historie przed koszmarną rzeczywistością, która była jej udziałem. Inaczej pewnie wrażliwość tego biednego, chudego dziecka zostałaby kompletnie zmiażdżona. Ponure przebłyski jej smutnych wspomnień mają znamiona PTSD. Dziecko się wtedy wyłącza, "zawiesza", rozpamiętuje koszmary. Jej agresywne wybuchy, jej dziwne zachowania, zamknięcie we własnym świecie - to jest film o dziecku z traumą, które nie radzi sobie z emocjami, z życiem, ze stanięciem na nogi.

Film jakby urealnia scenariusz pt. adoptujemy skrzywdzoną sierotę. Sierota nie jest czystą kartką, ma przeszłość, która nie jest piękna. Anna zetknęła się z przemocą, złem, alkoholizmem, prześladowaniem, seksualnością. Opowiada o tym koleżankom z dobrych domów, bo to jedyne, co zna; i budzi oburzenie. Łatwo sobie to wyobrazić, podobnie jak niechęć mieszkańców Avonlea do takiej "niebezpiecznej sieroty", która może tak okropnie wpłynąć na ich grzeczne dzieci.

Maryla nie jest najczulszą istotą we wszechświecie, może nie rozumieć do końca uczuć dziecka, które los postawił na jej drodze, ale nie jest okrutnicą, na pewno nie skrzywdziłaby Ani świadomie. Nie chce niczyjego bólu, choć jej szorstkość może ranić. Jest wspaniale zagrana i jej zaangażowanie w życie Ani, w próbę przywrócenia światu tego skrzywdzonego, koszmarnie poranionego dziecka, jest o wiele bardziej widoczne, niż w książkach.

Mateusz, grany przez Thomsona, jest cichym, miłym mężczyzną. Rozkosznie miękkim w obejściu, powściągliwym, dokładnie takim, jakim go wyobrażałam sobie przy czytaniu. Niezbyt aktywnym, choć kochającym Anię z całego serca od pierwszego wejrzenia miłością łagodną, bezkrytyczną i gorącą.

Jednym z poważnych zgrzytów był dla mnie drugi odcinek - dosłownie zalała mnie wściekłość. Są zabiegi, które twórcy serialu zastosowali, żeby dodramatyzować fabułę. I w tym momencie odeszli od książek za daleko. Nie będę zdradzać wszystkiego, ale początek drugiego odcinka przynosi pewne zawirowanie w fabule, którego nie było u Montgomery, a którego zdecydowanie nie powinno tam być, bo zwyczajnie nie pasuje. Pierwsze 20 minut drugiego odcinka najchętniej bym wycięła, ominęła, wyrzuciła, zmieliła. Ja rozumiem, że film rządzi się innymi prawami, niż książka, ale to było zwyczajnie złe, bo skazywało Anię na dodatkowe cierpienie, którego w książce nikt z Cuthbertów by jej nie zadał.

Pojawiają się też inne "duże" wydarzenia, których nie znajdziecie w książkach, ale nie są tak rażące i zazwyczaj pasują do świata stworzonego przez Montgomery (wątek pożaru jest całkiem ok).

Chyba najgorszy w serialu jest mocno rozdmuchany wątek bankructwa (był obecny w książce, ale niedokładnie zarysowany). Zwłaszcza krótki odpał Mateusza z rewolwerem; to kolejna rzecz do wycięcia, autor scenariusza pojechał zdecydowanie za daleko i powinien zostać za to surowo ukarany.
Niestety końcówka sezonu zapowiada, że scenarzyści będą majstrować i przekombinowywać dalej (jakby im brakowało materiału w wielotomowym dziele Montgomery), ale staram się nie myśleć o tym póki co. Pożyjemy, zobaczymy.

Wspaniała jest afirmacja kobiecości w tym serialu - rozmowy Małgorzaty i Maryli (która ma urocze, subtelne poczucie humoru, zupełnie jak w książkach), rozmowy dziewcząt na przerwach, problemy z dojrzewaniem, huśtawki nastrojów ujmująco obojętnie odbierane przez Marylę, a z pewnym zabawnym zakłopotaniem przez Mateusza. No i oczywiście niewypowiedziana do końca, potencjalnie skandalizująca przeszłość ciotki Józefiny. Wszystko to jest bardzo, bardzo czarujące, ale przy tym nie ckliwe, nie przesłodzone, nie tęczowo-jednorożcowe.

Och, jak bardzo podoba mi się ten serial. Potrafiłabym się, oczywiście, przyczepić do paru drobiazgów; nie mam też wciąż przekonania do aktora (Lucas Zumann), który gra Gilberta (wydaje się trochę mdły, a nawet niesympatyczny, ale może się rozkręci w kolejnych sezonach). Niemniej - hej, wreszcie Ania, na którą czekałam. Ania, która nie jest tylko rudą maskotką, wreszcie nie skupianie się na love story, ale Ania - sierota z trudną przeszłością, mieszkająca ze starzejącym się rodzeństwem, które ma jakąś przeszłość (tak, pojawiają się wątki dotyczące młodości Cuthbertów), jakieś życie osadzone w większej całości, jakąś historię.

Przyznaję, że bardzo chciałabym wreszcie zobaczyć ekranizację wszystkich tomów, zwłaszcza Rilli, która jest moją ulubioną częścią. Nie wiem, czy Netflixowi starczy zapału na tyle sezonów, ale trzymam kciuki. A Wam gorąco polecam "Anne". WITH AN E.

Za to scenarzystom życzę, żeby nie szli drogą ekranizacji Sullivana, który wysłał Anię na front. Książki Wam wystarczą, serio, nie spieprzcie tego, bo zatłukę. ;)

Lekarz z Lampedusy

Tak sobie pomyślałam, że jak już piszę o jakiejś książce dla dorosłych, to zwykle jest to książka, po której człowiek chce umrzeć. Albo przynajmniej umrzeć pół świata i na to umieranie patrzeć z wysokiej góry, rechocząc demonicznie.

To dzisiaj też będzie źle. A na dodatek na temat, który zajmuje moje myśli równie mocno, co śmierć polskiego państwa prawa. O uchodźcach będzie, usiądźcie wygodnie, bo potem może już Wam przestać być tak miło.

Pietro Bartolo to lekarz, który pochodzi z Lampedusy, małej włoskiej wysepki, słabo skomunikowanej z resztą świata. Mieszka tam 6 tysięcy osób, żyjących głównie z rybołówstwa. Lampedusa jest też położona na szlaku, którym z Syrii i Afryki subsaharyjskiej uciekają ludzie - w stronę świata, w którym panuje jako taki pokój, bo u siebie - no u siebie już nie mają tak miło. I często nie przeżywają.
A tych, którzy dobili do brzegów wyspy, żywych lub martwych, opatruje doktor Bartolo razem ze swoją ekipą (choć okresowo bywał tam jedynym lekarzem, ponieważ wyspa, oddalona od "wielkiego" świata, nie zachęca do długich pobytów, zwłaszcza zimą; nie ma nawet przyzwoitego szpitala, na poważniejsze zabiegi ludzie są transportowani helikopterami do szpitali na kontynencie lub na większych wyspach).

Często uważa się, że dla uchodźców największą trudnością jest samo przeprawienie się przez morze. A to jest tylko ostatni etap. Długimi godzinami słuchałem ich opowiadań. Najpierw decyzja o wyjeździe, o opuszczeniu własnej ziemi. Potem pustynia. Pustynia to piekło, mówią, i nie możesz tego zrozumieć, jeśli przez to nie przeszedłeś. Brakuje wody, ludzie tłoczą się na pickupie, a jeśli siądziesz na złym miejscu, to cię wyrzucą na zewnątrz i umierasz. Kiedy kończy się woda, aby przetrwać, pozostaje ci tylko pić własną urynę. Docierasz do Libii, myślisz, że koszmar się skończył, a tymczasem tu zaczynają się kolejne męczarnie: więzienie, tortury, znęcanie się. Dopiero jeśli uda ci się stawić czoła temu wszystkiemu, wytrzymać te wszystkie okrucieństwa, wsiadasz na statek. I jeśli nie umrzesz na morzu, wreszcie docierasz na miejsce i masz nadzieję, że twoje życie może się zacząć na nowo.

Przepłakałam całą książkę. Od pierwszych stron, do ostatniej. Płakałam z żalu i wściekłości. Czasem patrzyłam na moje dziecko, śpiące obok pod kołdrą i nie mogłam przestać myśleć o tych wszystkich dzieciakach, które straciły rodziców po drodze, które umarły w ładowniach kutrów, które dotarły kalekie, poranione i osierocone.

Ludzie, którzy nienawidzą uchodźców, lubią o nich myśleć jak o jakimś innym gatunku człowieka, który mniej czuje, mniej przeżywa i więcej zniesie. To takie myślenie, które towarzyszyło niewolnictwu.

Prawie nigdy nie poruszamy kwestii słabości emocjonalnej, nie myślimy o traumach, które przeżyły osoby przybywające do naszego kraju w poszukiwaniu wsparcia. To jest tak, jakbyśmy uważali je - być może nieświadomie - za ludzi, których psychika jest inna niż nasza, w mniejszym stopniu zasługująca na uwagę.

Poczytajcie jak Pietro Bartolo opowiada o łodzi pełnej syryjskich lekarzy, którzy uciekali przed groźbą śmierci. Łodzi, która z nimi zatonęła. Poczytajcie o rodzicach, którzy dobijają do brzegu w ostatniej chwili, bo ich łódź także zatonęła, ale po drodze musieli wybrać, które z dzieci ocalić. Poczytajcie o tym, że po przybiciu do brzegu nie są w stanie mówić, ani płakać. Proszę, popatrzcie na tych ludzi i spójrzcie im w oczy.
Hej, mój kraj nie da Wam domu, mój kraj nie chce nawet garstki Czeczenów, którzy koczują przy granicy z małymi dziećmi. Mnie jest wstyd. A najbardziej, bo nie mam żadnej mocy, żeby wpłynąć na ludzi, którzy teraz nami rządzą.

Ale wróćmy do Pietro na Lampedusie. Swoje opowieści o uchodźcach, o ich cierpieniach, o przemytnikach, śmierci i wojnie, lekarz Bartolo przeplata opowieścią o swoim życiu. Dzieciństwie i młodości, w biedzie i trudach, które - gdyby je czytać w osobnej książce, byłyby historią o ciężkim starcie w życiu. W zestawieniu jednak z losem przybyszy z Syrii, to jest opowieść o sielance. I chyba taki ma być właśnie efekt - pokazać, że nam jest tak dobrze, tak dobrze, nawet, jeśli ciężko czasami związać koniec z końcem. Bo nikt nas nie zbombarduje, bo mamy jakichś przyjaciół, jakąś rodzinę, jakieś wsparcie, jakąś pomoc społeczną. I możemy spać bezpiecznie, a nasze dzieci pójdą do szkoły.

Można by pomyśleć, że mieszkańcy wyspy tak często "nawiedzanej" przez uchodźców, będą na nich wściekli. Będą wrogo nastawieni, będą agresywni. Och, nie mierzmy wszystkiego polską miarą. Na pewno na Lampedusie są ludzie, którzy mają tego dość, ale spójrzmy - wielu rybaków używa swoich kutrów, żeby pomagać na morzu w wyławianiu rozbitków. Ludzie, którzy przybywają na wyspę, są słabi, zdruzgotani, nieszczęśliwi i bez sił. Często mieszkańcy są proszeni o "przetrzymanie" niektórych z nich, aż przybędzie transport do europejskich ośrodków dla uchodźców i - tak, tak - mieszkańcy biorą przybyszy do swoich domów. Pomagają też na nabrzeżu; znoszą to od co najmniej dwudziestu lat (napływ uchodźców teraz się zwiększył, ale on był zawsze - z Afryki przybywali ludzie na Lampedusę już dużo wcześniej, wraz z falami klęsk głodu i wojen).

A Polska? Polska wytacza procesy ludziom, który zamieniają kilka słów w hymnie tak, by mówił o uchodźcach. I każe ich za śpiewanie o zapraszaniu przybyszów "z ziemi włoskiej do Polski". Polska także deportuje legalnie przebywających na naszym terenie cudzoziemców, na dodatek wbrew prawu i w haniebny sposób. Czy ktoś dzięki temu czuje się bezpiecznie?
Śmiem twierdzić, że wręcz przeciwnie.

Poczytajcie o przybyszach na Lampedusę, jeśli macie odwagę. Wyślijcie parę egzemplarzy do naszego sejmu. Wyplakatujcie świat słowami lekarza Bartolo. Niech wszyscy zobaczą, niech wszyscy usłyszą. Nie dajcie się szaleństwu, słowom o stadach agresywnych młodych mężczyzn, którzy - jak jeden mąż - chcą tylko gwałcić i rabować. Bo wiecie - źli ludzie są wszędzie, wśród Polaków, Niemców, Syryjczyków i zakonnic. A stada agresywnych młodych mężczyzn znajdziecie na polskich ulicach po każdym większym meczu. Za to setki umierających rodzin,także dorastających chłopców (oni są często najsilniejsi i tylko oni są w stanie przetrwać trudy podróży), którzy nie chcieli zabijać i być zabitymi, można by spróbować ocalić. Wystarczyłoby tylko trochę tego, czym bardzo lubią sobie wycierać gębę świętoszkowaci mądrale - miłosierdzia.

I tego miłosierdzia Wam życzę na nadchodzące święta, nawet jeśli ich nie obchodzicie. A jeśli obchodzicie, to tym bardziej. Nie zapominajcie, jaka teoria leży u podwalin Waszych Kościołów. I czy nie należałoby za tymi ideami podążyć; oraz przypomnieć o nich tym, którzy stanowią prawo.

Książkowe pomoce naukowe.

Mój syn jest w czwartej klasie. Nagle poziom skomplikowania wiedzy, która jest potrzebna w szkole, znacznie się zwiększył, w porównaniu z banalnymi klasami 1-3. Starsze dziecko wymaga też większego poziomu szczegółowości, jeśli chodzi o tematy, które go interesują i które próbuje zrozumieć.

Dzisiaj pokażę Wam kilka ulubionych pomocy naukowych, które będą nam służyć jeszcze przez kilka lat.

Na początek historia. To nie jest wielka książka i wygląda dość infantylnie, ale jest świetną pomocą przy porządkowaniu wiadomości. Atlas historyczny Polski przydał nam się już w tym roku bardzo mocno. W czwartej klasie program zaczyna się od Piastów, więc dziecko, ucząc się do sprawdzianu, może ogarnąć najważniejsze symbole i postacie epoki patrząc na mapę. Więcej na tym etapie nie trzeba. Bardzo pożyteczna rzecz.

Druga rzecz w moim zestawieniu, to chyba już klasyka wśród pomocy naukowych. Książki Carol Vorderman są bardzo popularne i bardzo dobre. Poziom szczegółowości jest akurat taki, jaki potrzebny jest przeciętnemu uczniowi starszych klas podstawówki. Być może czasami to jest za mało, jeśli dziecko chce wiedzieć coś więcej, niż podstawy, ale  - wyjaśnienia pojęć, wprowadzenie do programowania, czy opisy zasad działań matematycznych są przejrzyste i bardzo "lekkostrawne". Świetna pomoc przy powtórkach i porządkowaniu wiedzy.

Jeśli chodzi o kompetencje językowe, to tylko dwie książki ostatnio są w użyciu. Mały słownik ortograficzny Rzeszutek, Sobczak i Zgółkowej, oraz - ponieważ drugi język wszedł na poważnie do nauki - mały słowniczek hiszpańskiego. 

Słownik ortograficzny jest ciągle grany, bo w tej wersji w części teoretycznej bardzo przejrzyście opisane są wszystkie najważniejsze zasady pisowni, które powtarzane są w części słownikowej. Jako że w czwartej klasie gramatyki i ortografii jest dość dużo, książka jest też sporo używana.

Ilustrowany słownik hiszpańskiego jest świetny na początek nauki. Nie ma co deprecjonować jego nieco dziecinnej formy, bo obrazki po prostu pomagają. Podstawowe zwroty i słownictwo w sam raz na pierwsze lata nauki języka.

Na koniec dwie książki, które wykraczają poza zakres wiedzy szkolnej i podstawowej, ale cieszą się u mnie w domu sporym powodzeniem. 

Komiksowe wprowadzenie do filozofii prezentuje najważniejszych filozofów i ich sztandarowe hasła w formie krótkich historyjek obrazkowych. Sama czytałam z wielkim zainteresowaniem, a mój syn cieszy się, że może zaimponować na etyce. ;)

"Magia rzeczywistości" Dawkinsa to książka, która opowiada o wszystkim, co podstawowe na Ziemi - o ewolucji, grawitacji, cząsteczkach, genetyce, trzęsieniach ziemi, ruchu planet, itd., dając przy okazji historyczny rys wiedzy na te tematy; wyjaśnienia, dlaczego ludzie, nie mając dostatecznej wiedzy, tworzyli różne absurdalne teorie związane z tym, co mogli zaobserwować, ale czego nie rozumieli. Bardzo pożyteczna książka, ucząca tego, że tzw. "chłopski rozum" - pozornie logiczne przyczyny różnych zjawisk - niekoniecznie pokrywają się z rzeczywistością. 

A Wy? Macie jakieś fajne pomoce naukowe, z których chętnie korzystacie?

Słowa, słowa, słowa...

Kluczowe, konkretnie.

Co jakiś czas zerkam, jak ludzie trafiali na mojego bloga. Zazwyczaj są to tytuły książek, czasami jednak ścieżki Google'a są niezbadane. Na przykład:

co znaczy przewrocic się wigilię

To znaczy mieć poobijane gnaty przez całe święta. Odradzam.

plagat na divadelne predstavenie

Errrmmm... No właśnie.

jednorożec uzdrawia chorą dziewczynę

Dobry jednorożec. Popieram uzdrawianie chorych dziewczyn. I chorych chłopców. I chorych na umyśle parlamentarzystów. Posłać im tam jednorożca!

czy babcia moze pozyczac skuter

Nawet powinna. Jak sobie babcia na skuterze pojeździ, to od razu się lepiej poczuje i nie będzie trzeba szukać jednorożca. I może nie przewróci się w Wigilię.

imię dorotą jest śliczne

Ok.

jak narysować wielkiego grzmota

Na przykład kredkami. Na dużym kartonie. Farby też będą ok.

skojarzenia do słowa księżniczka

Karoca, zamek, książę, ślub, dzieci, nieprzespane noce, pierdolić zmianę czasu, nienawidzę zmian czasu.

----

Muszę popracować nad tym, o czym piszę, bo słowa kluczowe mam zdecydowanie mało klikalne. Czas na recenzje słabej literatury erotycznej, albo chociaż streszczenia szkolnych lektur... ;)

Kobiety i mężczyźni.

Chcecie zrobić komuś prezent na Dzień Kobiet? Uczcie dzieci, że ludzie są równi.
Na początek dobra literatura. Ze wspaniałego wydawnictwa TAKO można kupić na przykład to:

Książka, która w kilku zdaniach wyjaśnia pułapki nierównościowego wychowania, uwrażliwia na stereotypowe traktowanie, pomaga nauczyć zauważania ograniczeń kulturowych.

Tak, ludzie różnią się płcią, ale ta różnica nie determinuje tak wiele, jak się niektórym wydaje. I tej wiedzy życzę wszystkim ludziom z okazji Dnia Kobiet.

Tego Wam życzę. Idźcie dzisiaj na marsz.

Ruda Na Regale

Wiosenny kącik zapowiedzi.

Kilka drobiazgów, które nadchodzą. :)

1. Przede wszystkim nowy Gaiman! Pierwszego marca pojawi się w księgarniach i będę piszczeć z ekscytacji.

2. Dwa razy nowy Sanderson. 15. marca, wydawnictwo MAG. "Biały piasek" to komiks.

3. A dla dzieci mariaż znakomitego Widmarka z polską ilustratorką - Emilią Dziubak. Będzie z tego coś dobrego. Mamania, 15. marca.

4. A Media Rodzina powiększy nam Potterową rodzinę na półkach. Wznowienie (w rozszerzonych wydaniach) trzech książek z uniwersum (15. marca) i polskie tłumaczenie scenariusza "Fantastycznych bestii" (29. marca). Scenariusz kupiłam sobie w oryginale, bo mnie kusił na lotnisku w Londynie, więc nie potrzebuję polskiej wersji (i obawiam się o dobre tłumaczenie, prawdę mówiąc), ale jeśli ktoś bardzo pragnie posiadać, to proszę. ;)

5. "Sekretne życie drzew" Wam się podobało? To proszę, tym razem o zwierzątkach. Ten sam autor. 

Wydawnictwo Otwarte, 3. kwietnia.

6. A na koniec - dla miłośników serii "Spirit Animals". Wilga, 29. marca.

Na dnie

Theodore Dalrymple (to jego pseudonim, ale - biorąc pod uwagę to, o czym pisze i że przytacza historie pacjentów - ujawnienie prawdziwego nazwiska byłoby dość ryzykowne) "pracował przy slumsach, w więzieniu oraz w ubogich krajach Afryki Subsaharyjskiej", ale także w zwykłych szpitalach Anglii - jest lekarzem psychiatrą. I teraz moja uwaga na początek: ten facet przez dziesięciolecia obracał się w trudnych środowiskach, więc gdy słyszy tętent, to myśli o zebrach, a nie o koniach. I trzeba to wziąć pod uwagę przy czytaniu.

To, o czym jest ta książka, to analiza białej tzw. underclass. Tych wszystkich ludzi, o których my w zasadzie nie myślimy, bo nie żyją w skrajnej nędzy, utrzymują się z państwowych świadczeń i nie chcą w zasadzie tego zmieniać. Nie mówimy tu o samotnych matkach, które pracują na trzy etaty i ledwo wiążą koniec z końcem, ale o ludziach, których życie opiera się często na regularnym piciu lub/i braniu narkotyków, byciu bitym lub/i biciu, spędzaniu całych dni na libacjach, tępym gapieniu się w telewizor i popełnianiu mniejszych lub większych przestępstw.

Tak jak łatwiej jest rozpoznać zły stan zdrowia kogoś, kogo nie widziało się od dłuższego czasu niż kogoś, kogo widuje się codziennie, tak gość, przybywający do społeczeństwa z innych stron świata często lepiej widzi jego naturę niż ci, którzy mieszkają w nim cały czas. Co kilka miesięcy nowi lekarze z krajów, takich jak Filipiny czy Indie, przyjeżdżają z lotniska, aby pracować przez rok w moim szpitalu. Obserwacja ich zmieniających się reakcji na brytyjską nędzę jest fascynująca.

Na początku wszyscy w takim samym stopniu okazują entuzjazm w stosunku do opieki, której nie szczędzimy nikomu, i którą obdarzamy wszystkich bez wahania, niezależnie od statusu ekonomicznego. Pochodzą oni z miast – Manili, Bombaju, Madrasu – gdzie wiele z przypadków, którymi zajmujemy się w naszym szpitalu, zostałoby po prostu pozostawionych samym sobie w oczekiwaniu na śmierć, często bez udzielenia jakiejkolwiek pomocy. Są pod wrażeniem tego, że nasza opieka wykracza poza aspekty czysto medyczne: że nikt nie odchodzi głodny, bez ubrania i schronienia, a nawet rozrywki. Wydaje się, że publiczna instytucja radzi sobie z każdym możliwym problemem. Przez kilka pierwszych tygodni wydaje im się, że wszystko to stanowi szczytowe osiągnięcie cywilizacji, zwłaszcza, gdy przypominają sobie okropności, jakie oglądali tam, skąd pochodzą. Ubóstwo – takie jakie znają – zostało zlikwidowane.

Jednak po niedługim czasie zaczynają czuć mglisty niepokój. Na przykład pewien filipiński lekarz zapytał mnie, dlaczego tak niewiele osób zdawało się wyrażać wdzięczność za to, co dla nich zrobiono. [...] 

Praktykujący u mnie lekarze z Bombaju, Madrasu czy Manili obserwowali tego typu zachowania z otwartymi ustami. Początkowo zakładali, że te przypadki to statystyczne dziwactwa, rodzaj błędu w próbie i że z czasem spotkają się z lepszym, bardziej reprezentatywnym przekrojem populacji. Jednak stopniowo zaczynali zdawać sobie sprawę, że właśnie to, co widzą jest reprezentatywne. Kiedy każde otrzymane świadczenie jest prawem, nie ma miejsca na dobre obyczaje, nie mówiąc już o wdzięczności.

Dalrymple po tysiącach rozmów z pacjentami próbuje wysnuć jakieś wnioski i dzieli się z nami swoimi spostrzeżeniami.
Ludzie, o których mowa, żyją w świecie, w którym publiczne szkoły, w których niektórym z nich udało się dotrwać do poziomu brytyjskiej "matury", muszą płacić uczniom, by odebrali dyplomy, bo posiadanie wykształcenia jest w środowisku underclass godnym napiętnowania obciachem i nikt nie chce się z tym "obnosić".

Poza tym ludzie wychowani w - było nie było - liberalnym świecie, znają wszystkie jego postulaty, wolnościowe hasła, znają też swoje prawa (gorzej z obowiązkami), ale używają tego wszystkiego w sposób karykaturalny, dosłowny i niemożliwie wynaturzony. I trudno ich winić, po prostu niczego nie rozumieją, bo brakuje im wykształcenia, którego nie zdobędą nawet, kiedy dostaną je za darmo.

Tuż przed przedawkowaniem jej były chłopak, ojciec jej najmłodszego ośmiomiesięcznego dziecka (obecnie przebywającego pod opieką matki byłego chłopaka), włamał się do jej mieszkania, wyważając drzwi wejściowe. Zniszczył wewnątrz wiele sprzętów, wybił każde okno, ukradł 60 funtów w gotówce i zabrał telefon.

– Jest bardzo brutalny, panie doktorze – powiedziała. Złamał jej kciuk, żebra i szczękę w ciągu czterech lat, kiedy z nim była, a jej twarz wielokrotnie potrzebowała szycia. – W zeszłym roku musiałam wzywać do niego policję.
– I co się stało?
– Cofnęłam pozew. Jego matka powiedziała, że się zmieni. [...]

Nieco później, tego samego dnia, czując się nieco samotna, zadzwoniła do swego byłego chłopaka, a on ją odwiedził.
Omówiłem sprawę z lekarzem, który niedawno przybył z Madrasu i który właśnie odkrywał, że znalazł się w szalonym świecie. [...] Zapytał mnie, co się teraz stanie z tą szczęśliwą parą.
– Znajdą jej nowe mieszkanie. Kupią nowe meble, telewizor, lodówkę, ponieważ w dzisiejszych czasach życie bez nich stanowi ubóstwo nie do przyjęcia. Nie obciążą jej w żaden sposób za zniszczenie starego mieszkania, bo i tak nie może zapłacić i to nie ona je zniszczyła. On wyjdzie z tego bez szwanku. Kiedy ona urządzi się już w nowym mieszkaniu, żeby przed nim uciec, po jakimś czasie znów go zaprosi, a on ponownie je zniszczy, a następnie będą jej szukać nowego miejsca. Właściwie nie ma rzeczy, którą musiałaby zrobić, żeby stracić gwarantowane przez państwo prawo do domu, jedzenia i rozrywki.

Zapytałem lekarza z Madrasu, czy na opisanie sytuacji tej kobiety użyłby słowa ubóstwo. Powiedział, że nie i że jej problemem było to, że nie akceptowała żadnych ograniczeń dla swego zachowania, że nie obawiała się możliwości głodu, potępienia rodziców, sąsiadów ani Boga. Innymi słowy nędza w Anglii nie miała natury ekonomicznej, ale duchową, moralną i kulturową. 

I tą moralną i kulturową nędzę opisuje autor dokładnie i na przykładach, chociaż czasami - tak jak mówiłam - wszędzie widzi oznaki degeneracji. Oburza się np. na tatuaże u ludzi z "lepszych" klas, bo ta moda przyszła z półświatka, więc jest to dla niego równanie w dół. Zapomniał tylko, że ludziom z wykształceniem, wsparciem, pieniędzmi, pochodzącym z bezpiecznego świata, żaden tatuaż nie zamiesza w głowie i nie ściągnie ich do rynsztoka. To tak nie działa. Trudno jednak winić Theodore'a za to, że po całym dniu spędzonym w więziennej przychodni wszędzie widzi potencjalnych kryminalistów.

Winą za produkowanie całych pokoleń ludzi bez perspektyw obarcza autor nadopiekuńczość państwa. Sprawa nie jest na pewno jednoznaczna i czarno-biała, ale trudno mu nie przyznać pewnej dozy racji. Ilość świadczeń, jakie można uzyskać w Wielkiej Brytanii, jest nadzwyczajna. To może rozleniwiać.

– Dlaczego nie posprzątają swoich ogródków? – pyta lekarz z Bombaju.

Dobre pytanie. W końcu w większości domów mieszka przynajmniej jedna osoba z nadmiarem wolnego czasu. Ilekroć udało mi się o to zapytać, odpowiedź zawsze brzmiała tak samo: „mówiłem o tym radzie, ale nikt nie przyszedł”. Jako najemcy uznają, że do obowiązków wynajmującego należy utrzymanie ich podwórek w czystości i nie są gotowi wyręczyć rady w tym zadaniu, nawet jeśli oznacza to brodzenie w śmieciach – co właśnie dosłownie ma miejsce. Z jednej strony władza nie może im mówić, co mają robić; z drugiej – jej obowiązki wobec nich nie mają granic.

Przy czym wyraźnie wyróżnia się na tym tle biała ludność. Imigranci cierpią na inne problemy i choć i wśród nich są uzależnieni od świadczeń, to jednak obserwacje Dalrymple'a są takie, że przyjezdni - pomijając to, że przybyli do Anglii po lepsze życie, więc pragną edukacji i innych atrybutów zamożności - nawet jedzą lepiej, niż biali "underclassowcy".

Mówię lekarzom, że podczas wszystkich moich wizyt domowych u białej ludności (a odbyłem takich wizyt setki) nigdy – ani razu – nie natknąłem się na jakiekolwiek ślady gotowania. Najbliższą tej aktywności czynnością, którą widziałem, było odgrzewanie gotowego i pakowanego jedzenia, zazwyczaj w kuchence mikrofalowej. Tym bardziej nigdy nie widziałem żadnych oznak wspólnie jedzonych posiłków jako aktywności społecznej – chyba, ze uznamy za taką jedzenie hamburgerów przez dwie osoby idące razem ulicą. [...] 

Poprosiłem lekarzy o porównanie sklepów znajdujących się w obszarach zamieszkałych przez białą biedotę ze sklepami w miejscach, gdzie żyją biedni imigranci z Indii. To pouczające porównanie. Sklepy hinduskie zazwyczaj zawalone są wszelkiego rodzaju atrakcyjnymi świeżymi produktami, zaskakująco tanimi wedle standardów wyznaczonych przez supermarkety. Kobiety poświęcają zakupom wiele uwagi i bardzo ostrożnie podejmują decyzje. Brakuje tam gotowych dań. Natomiast sklep dla białej biedoty protekcjonalnie oferuje ograniczony wybór, głównie stosunkowo drogich przetworów spożywczych, które w większości wymagają tylko dodania gorącej wody. 

Różnic między tymi dwiema grupami nie można wyjaśnić różnicami w dochodach, gdyż są one nieistotne. To nie ubóstwo stanowi problem. Dbałość Hindusów o to, co jedzą i traktowanie posiłków jako ważnych okazji społecznych, które wiążą się z pewnymi obowiązkami, a czasem wymagają poświęcenia swych osobistych pragnień, jest wskaźnikiem pewnej postawy wobec życia, która często pozwala im, pomimo aktualnie niskich dochodów, wspiąć się w górę drabiny społecznej. 

Fast-foodowe podejście do wszystkiego, co w życiu białej biedoty brytyjskiej wydaje się być dominującym schematem. Ludzie rozleniwieni i niechętni do podjęcia jakiegokolwiek wysiłku nie dadzą rady wyrwać się z miejsca, w którym się znajdują. W "Na dnie" państwo opiekuńcze jest "wyziewem dotowanej apatii". To jednostronne spojrzenie na problem, owszem, ale bardzo interesujące. W jakim kierunku powinna iść opieka państwa nad ludźmi, którym się generalnie nie chce?

Bogactwo, które pozwala wszystkim bez wysiłku zdobyć wystarczająco dużo żywności, powinno wyzwalać, a nie stawać się więzieniem. Niestety, zamiast wyzwalać, w rezultacie stworzyło dużą kastę ludzi, dla których życie stało się otchłanią, w której nie ma już nadziei, nie ma czego się bać, nie ma nic do zyskania, ani nic do stracenia. To życie pozbawione sensu.

Ta książka to spojrzenie na świat czasem dość histeryczne, ale trudno nie znaleźć w tym wszystkim przekonującej argumentacji. Autor nie daje recept, ale wskazuje winnych i pokazuje sprawy, nad którymi my na co dzień w ogóle nie myślimy.

Przygnębiająca lektura dla lubiących się zdołować. Dobrze napisana, pan doktor ma lekkie pióro, a tłumaczenie jest bardzo solidne. Jedna z tych książek, które pokazują, jak NIE robić państwa opiekuńczego. I faktycznie - zgodnie z okładką - autor niekoniecznie bawi się w eufemizmy. To może przeszkadzać (mnie nie przeszkadzało, bo nie przekraczał granicy dobrego smaku).

Polecam zainteresowanym tematem.

Brunatna kołysanka

Himmler stworzył Lebensborn, żeby dopilnować czystości rasy. Role tej instytucji były wielorakie, ale wszystkie kręciły się wokół dzieci i nie wszystkie te działania są dobrze udokumentowane. Lebensborn opiekował się np. niezamężnymi ciężarnymi, żeby bezpiecznie urodziły aryjskie dzieci, które potem szły do adopcji (to nie były czasy, w których samotne macierzyństwo wchodziło w grę), ale też zniemczano tu dzieci, które miały odpowiednie cechy rasowe, ale rodzice nie należeli do "odpowiedniego" narodu (ponurym paradoksem jest to, że czasami to ratowało tym dzieciom życie).

Dzieci często porywano, jeśli rodzice nie chcieli współpracować. Maluchy karano za używanie polskiego, a po skutecznym praniu mózgu wysyłano do ośrodków adopcyjnych na terenie Rzeszy, skąd szły do nowych rodzin. Dzieci dostawały nowe imiona, nazwiska, nawet nowe daty urodzenia. Adopcyjni rodzice często nie wiedzieli, że to dzieci polskie, czy żydowskie.

To tak słowem wprowadzenia.

"Brunatna kołysanka" opowiada o losach niektórych z tych uprowadzonych dzieci, których odzyskaniem zajmował się po wojnie pewien bardzo oddany prawnik - Roman Hrabar. I wokół niego toczy się cała opowieść. Był człowiekiem niezwykle wykształconym, wybitnym humanistą, oddanym sprawie. Oddanym tak bardzo, że autorka książki - Anna Malinowska - która zrobiła znakomity research i przez większość książki starała się być znakomicie bezstronna, pod koniec sama nie mogła powstrzymać się od nasuwającej się chyba każdemu refleksji - czy warto było odzyskiwać dzieci za wszelką cenę?

To nie jest miła książka o dobrych zakończeniach. Tak, w większości przypadków udaje się odzyskać dzieci. W ogromnej części przypadków jednak są to dzieci wyrywane ponownie z kochających domów, nie mówiące już po polsku, czasem nawet nie bardzo mające do kogo w Polsce wracać, nie pamiętające wczesnego dzieciństwa, trafiające do polskich szkół (ale też sierocińców!!!) tuż po wojnie, gdzie za każdą oznakę "niemieckości" można było dostać w zęby.

Inaczej wygląda sprawa w przypadku dorosłych szukających źródeł swojego pochodzenia. Tutaj sprawa jest moralnie prosta - dorośli ludzie mogą sami zdecydować, czy chcą się poznać, spotkać, połączyć swoje losy, a wiedza o pochodzeniu jest dla większości ludzi bardzo ważna i często sama informacja wystarcza, żeby ludzie poczuli się lepiej.
Jednak czy zasadne było wyrywanie dzieci z domów, w których czuły się kochane?

O ile nie jest jasne dla mnie, czyje dobro powinno się stawiać wyżej (rodzica czy dziecka), kiedy matki i ojcowie latami szukają swojego porwanego dziecka i wreszcie je znajdują (też bym szukała), o tyle odzyskiwanie dzieci, które nie mają w Polsce nikogo, kto by je przesadnie poszukiwał...

Po wojnie tłumaczono to tym, że Polska jest taka wykrwawiona, że każdy Polak jest potrzebny, bo - tu cytat - "Polska wstaje z kolan". No tak. Ale ta sama wstająca z kolan Polska całe lata nie chciała uznać obywatelstwa tych Ślązaków, którzy podpisali Volkslistę, chociaż większość z nich zrobiła to, bo inaczej zostaliby wywiezieni z całymi rodzinami do obozów koncentracyjnych, albo - właśnie - zabrano by im dzieci. Łatwo jest być bohaterem w cudzym imieniu, łatwo ferować wyroki, chociaż przecież wojna nie pozwala na łatwe i jasne rozwiązania.

To wszystko wyziera spomiędzy tych poruszających historii odzyskanych dzieci (lub dorosłych, bo do dzisiaj niektórzy szukają, w którym miejscu urwała się nitka ich genealogicznego drzewa). I to, co nie wprost, było dla mnie bardzo istotne. Zwłaszcza w świecie, w którym rząd nie chce oddawać dzieci do adopcji za granicę, kierując się niejasnym dla mnie "dobrem narodowym". Brzydko mi się to kojarzy z Himmlerowskim maniakalnym dążeniem do zachowania czystości rasy.

Żeby było jasne - to oczywiste, że siłowe odbieranie dzieci rodzicom, żeby je przekazać do adopcji ludziom "rasowo lepszym" było zbrodnią wojenną, nie ma dla tego żadnego usprawiedliwienia. Czy jednak przy poszukiwaniach po wojnie za każdym razem nie powinno się było jednak kierować nieco silniej dobrem konkretnego dziecka?

Anna Malinowska zebrała szczegółowe historie wielu ludzi, którzy - teraz to wiemy, bo psychologia już to opisała - mają ogromne zaburzenia więzi, problemy z bliskością, żal w sercu i losy pogmatwane tak bardzo, że czasem trudno uwierzyć, że jakieś dziecko może przetrwać to wszystko, co niektórzy z nich przeżyli. Są też historie dość szczęśliwe, choć trudno tu o jednoznacznie pozytywne opowieści o życiu kogoś, kto jako dziecko został porwany.

Nie jest to łatwa książka, ale bardzo ważna, bo większość tych odebranych dzieci to już ludzie bardzo starzy (niektórzy bohaterowie "Brunatnej kołysanki" umarli przed wydaniem książki), więc trzeba ich historie ocalić, trzeba je poznać. Trzeba nauczyć się na błędach, które popełnili dorośli, kiedy oni byli dziećmi.

Czy jednak się uczymy?

Totalnie nie nostalgia

O "Totalnie nie nostalgii" wszyscy już chyba słyszeli, więc strzelam tą recenzją już kompletnie bez zaskoczenia.

Wanda Hagedorn opisuje swoje dzieciństwo i dorastanie - od lat 60. XX w. do chwili obecnej. W duecie z Frąsiem (mam w domu jego świetne "Glinno" i głównie dlatego "Totalnie" kupiłam) serwuje nam opis świata "katolickiego, patriarchalnego i pe-er-el-owskiego, czyli depresyjno-opresyjno-represyjnego".

Oto mała Wanda, jedna z czterech sióstr, żyje najpierw w kamienicy, w której powszechnie akceptowanym jest obrzydliwe nękanie "Niemry", a potem na stancji u paskudnego wujostwa. Bawi się w Niemców zapędzających Żydów do piwnicy, przerabia w dziecinnych zabawach wszystkie traumy powojennej Polski.

Ojciec na zewnątrz jest szanowanym obywatelem, a wewnątrz katem i tyranem, który cieszy się, że nie musi już "czapkować panom", ale odreagowuje swoje kompleksy na żonie i dzieciach. Matka jest chłodna i w zasadzie nieobecna, a babka - póki jeszcze nie choruje na alzheimera - jest jedyną osobą, która odpowiada szczerze na pytania dorastającej dziewczyny.

Ogólne, epokowe przyzwolenie na mizoginię i podszyta religią pruderia sprawiają, że całkiem spora część życia Wandy musi przebiegać w ukryciu, bo wiadomo, że dorośli jej nie zaakceptują. Odkrywanie swojej seksualności przy pomocy obleśnego stróża, obgadywanie ojca za szczelnie zamkniętymi drzwiami łazienki (z siostrami, nie z matką), olewanie szkoły, bo ojciec realizuje przy jej pomocy swoje ambicje, nie zwracając uwagi na pragnienia i predyspozycje córki, itd.

Hagedorn przeprowadza sekcję wszystkich trudnych i dziwnych przeżyć, robi sobie rysunkową, przejmującą terapię, od której nie sposób się oderwać. Kibicujemy jej wyrywaniu się z rodzinnej opresji, sami przerabiając własne wspomnienia.

Trochę to "Marzi", trochę "Persepolis", trochę jak komiksy Bechdel (której nie lubię za szczególnie), ale głównie to jedna z lepszych książek o feminizmie, jakie czytałam.

Wanda mieszka już za granicą. Uciekła tak daleko, jak mogła, z ojcem nie utrzymuje kontaktu i może pisać z bezpiecznego dystansu, uwolnić się od widm z przeszłości, rozłożyć je na czynniki pierwsze i spróbować zrozumieć, a my dostaliśmy dzięki temu znakomity komiks, który gorąco, gorąco polecam.